Tekst vergroten Tekst verkleinen

Advertentie

Historiën


Historiën "Historiën" is een groots geschiedkundig boek over een periode van beschamend politiek steekspel in het Romeinse Rijk. Tegelijk een literair meesterwerk. Geschreven door een bevoorrechte getuige, de romein Publius Cornelius Tacitus (A.D. 56 - c. 120). Nadat keizer Nero zelfmoord had gepleegd, begon het Romeinse Rijk aan een woelige tijd, genaamd het “Vierkeizerjaar”. De verschillende keizers die elkaar opvolgden bestreden elkaar in een bloederige en vuile burgeroorlog. Ook de Bataafse opstand en een opstand in Judeo (Israel) komen aan bod.

Vrede en vrijheid om een boek te schrijven

Tacitus vertelt op de eerste bladzijde dat hij “van [de keizers] Galba, Otho en Vitellius gunst noch onrecht ervaren [heeft]. Mijn carrière is begonnen onder Vespasianus, voortgezet onder Titus, nog verder gekomen onder Domitianus… Maar wie een objectieve houding heeft beloofd mag zich niet laten leiden door genegenheid of haat jegens wie hij beschrijft.” … “Wat een zeldzaam gelukkige tijd: je mag vinden wat je wilt, en zeggen wat je vindt.” Tacitus schreef dit boek ergens in 100-110, in de tijd van keizer Trajanus, misschien wel de beste Romeinse keizer ooit. Deze tijd werd gekenmerkt door de grootste uitbreiding van het rijk, maar blijkbaar met grote innerlijke rust.

Vrede en vrijheid in het boek

Een zeldzaam grappig maar leerrijk moment in het boek vertelt over een zekere Musonius Rufus, een stoïstische filosoof maar ook ridder. Deze “begon [midden in een burgeroorlog] tot de gewapenden te spreken over het goede van vrede, de risico’s van oorlog. Tot verder vermaak en algemene verveling. Er waren er ook die hem wegduwden, natrapten, tot hij op advies van de verstandigsten en bedreigd door anderen zijn ongelegen wijsheid achterwege liet.” Pittig detail is dat diezelfde Musonius verder in het boek moedig meestrijdt – waarin Tacitus zijn bewondering voor Musionius’ eergevoel niet onder stoelen of banken steekt.

Macchiavelli las dit boek

Het boek is niet alleen een literair genot, de algemene commentaren van Tacitus op de historische gebeurtenissen geven zijn aparte visie. “Slechte mensen vinden elkaar gemakkelijker voor oorlog dan in vredestijd voor eendracht.” “Het ging zoals altijd bij opstanden: waar de meesten gingen volgden allen.” “Vrede en eendracht waren nuttig voor verliezers, voor winnaars enkel fraai.” Zeer koele en objectieve, maar pijnlijke waarnemingen over de ziel en verborgen eigenschappen van de mens.

Macchiavelli heeft dan ook veel geleerd van Tacitus, en dat leest men op elke pagina: Tacitus beschrijft de uitoefening van en de strijd om macht, maar geeft hierbij ook blijk aan een diep doorzicht. Niet enkel draait het om de interactie tussen verschillende opponenten om de macht, maar ook om de invloed van machtige mensen op het gewone volk, die ook een heel belangrijke rol speelt bij het verwerven en behouden van macht. Toch is er een groot stijlverschil tussen de twee: Macchiavelli schrijft afstandelijk, Tacitus schrijft met zijn eigen bloed en pijn.

Tacitus was een conservatief-republikein

Het is duidelijk dat Tacitus niet enkel wil vertellen en analyseren, hij wil ook morele oordelen vellen. Dat kan enkel vanuit een ideaal, en die van Tacitus was republikeins (in de toenmalige, Romeinse betekenis natuurlijk). Maar de Romeins-republikeinse beweging was al meer dan een eeuw geleden overwonnen toen Brutus stierf. De eerste Romeinse Keizer, Augustus, heeft te veel aan de Romeinse maatschappij verandert. Tacitus beseft dan ook dat zijn conservatief-republikeins ideaal niet verwezenlijkt kan worden – dit verklaart dan ook de donkere toon. Tacitus geeft heel regelmatig zijn morele opinie over personen: meestal is dit negatief, bijvoorbeeld om lafheid en gulzigheid aan te duiden, maar soms toch ook positief. De maatschappelijke orde van meester tot slaaf, waar ieder plichtsbewust en moedig zijn taak moet uitvoeren met een eergevoel, is zijn ideaal. De nieuwerwetse moraal, wat dat in zijn tijd ook moge betekenen, daar heeft hij misprijzen voor.

De vertaling

De bedoeling van de vertaler, Vincent Hunink, was in de eerste plaats om Tacitus literaire kwaliteiten en onconventionele stijl in de verf te zetten. Tacitus schrijft zeer samengebald, zonder franjes: dat kunt u ook zien in de citaten van deze boekbespreking. Dit boek moet dus eerder gelezen worden als poëzie dan als een historisch werk – de schrijfstijl is dus niet op leesbaarheid maar wel op de pijn van de gebeurtenissen gericht. Toch mag men niet vergeten dat de historische correctheid van Tacitus nog steeds bejubeld worden. Ik vond net de parallelle lezing, met oog voor geschiedenis, elke menselijke speler daarin, maar ook tegelijk de schoonheid van de taal, een verrijking voor diepgaand leesplezier.

Een meesterwerk

Ik heb dit boek in een ruk uitgelezen. De schrijfstijl, het historische relaas met aandacht voor zowel de hoofdrolspelers in de strijd als de kleine man, Tacitus morele oordeel, zijn oog voor tactische elementen en dom geluk die het verschil maakte tussen winnaars en verliezers, maar ook tussen eer en zelfvernedering. Een meesterwerk uit een andere tijd, door de degelijke vertaling van classicus Vincent Hunink tot ons overgebracht. Spijtig dat Tacitus niet lang genoeg heeft geleefd om zijn geschiedkundig werk te voltooien en dat niet zijn volledig werk bewaard is gebleven. Gelukkig dat we door het sleutelgat van de tijd een brede glimp van Tacitus kunnen zien, via zijn werken: “Historiae”, “Ab excessu divi Augusti” (Annales), “Dialogus de oratoribus”, “De origine et situ Germanorum” (Germania), etcetera.

Door Rob Lemeire (toegevoegd op 01/12/2010)

Stuur dit artikel naar een vriend - Stuur dit artikel naar een vriend(in)

ZoekenMeer info

Het Weer

Recensies

Nieuws

Cartoons