De opkomst en ondergang van het communisme / Recensies / Politics.be

Advertentie

De opkomst en ondergang van het communisme

Niet minder dan twee jaar heeft Archie Brown (professor politieke wetenschappen, Oxford) gewerkt aan zijn omvangrijke werk "De opkomst en ondergang van het communisme". Zijn doel was een overzicht te geven van het communisme zoals het tijdens de vorige eeuw in praktijk werd gebracht. Het is de eerste omvattende studie van een politiek systeem dat het lot bepaalde van miljarden mensen en dit nog steeds doet in landen als Cuba en Noord-Korea. Professor Brown brengt zijn relaas op een inzichtelijke manier, met scherpe inzichten en af en toe een vleugje humor.

Toen de Sovjet-Unie begon aan haar project voor een klasseloze maatschappij, werd ze aandachtig opgevolgd door de rest van de wereld. Doorheen de geschiedenis keek men met bewondering of afschuw naar de communistische wereld. Het experiment bleek na verloop van tijd uit te draaien op een teleurstelling voor vriend en vijand maar het duurde vele jaren tot de ware aard van het communisme zich liet zien. Historici kregen na de val van het IJzeren Gordijn eindelijk toegang tot ongeopende archieven die een confronterende waarheid herbergden. De eens zo geprezen ideologie van hoop en emancipatie liet een spoor van onderdrukking en economische rampspoed achter zich.

Brown geeft een chronologische weergave van dit omvangrijke verhaal, opgedeeld in verschillende tijdsvakken. Hij begint met de filosofische wortels van de ideologie en de personen die haar vorm gaven. Hij volgt de communistische visie vanaf de Russische revolutie tot aan de ineenstorting van de Sovjet-Unie en besteedt aandacht aan elke periode tussenin. Wie waren de machthebbers? Wat was hun visie op het communisme en de wereld? Hoe behielden ze hun macht of kwamen ze ten val? Vragen die anders beantwoord worden naargelang de periode. De Sovjet-Unie was namelijk geen monotone entiteit maar evolueerde naargelang haar machthebbers en de relaties met de buitenwereld.

Aan die buitenwereld wordt eveneens aandacht besteedt. Brown volgt de levensloop van de westerse communistische partijen, de revoluties in Afrika, het ontstaan van communistische regimes in Cuba en Laos en veel meer. Het geheel geeft inzicht in de complexiteit van het communistisch fenomeen dat zich nauwelijks onder één noemer of doctrine laat vangen. Het marxisme-leninisme verschilde in vele opzichten van het maoïstisch communisme. En China is vandaag nog wel een politiek autoritair regime, maar het economisch dirigisme is reeds lang aan het wegebben. Om maar aan te geven dat men niet kan spreken van “het” communisme.

Naast de historische verhaallijn heeft Brown de nodige aandacht voor de vraag wat het communisme nu precies betekent als ideologie, vroeger en nu. Was de ondergang van de Sovjet-Unie onafwendbaar en is daarmee het definitieve einde gekomen voor de communistische ideologie? Brown laat zich kenmerken door een afkeer van historisch determinisme en geeft aan dat de Sovjet-Unie onderuit is gegaan aan haar interne problemen maar dit was niet onoverkomelijk. De oplossing voor de economische en technologische problemen had veel vormen kunnen aannemen, maar werd zoals altijd bepaald door de precieze omstandigheden en personen van dat moment.

Het communisme mag dan wel verdwenen zijn als wereldmacht, haar invloed is nog niet ten einde. Vandaag leven nog steeds miljoenen mensen onder een centraal geleid economisch en/of politiek systeem. Sinds de financiële crisis van 2008 grijpen sommigen zelfs terug naar de oude recepten van Marx. Het utopisch gelijkheidsideaal is nog niet verdwenen uit onze samenleving. Na het lezen van het boek van Brown, begrijp ik deze fenomenen beter.