Romantiek / Recensies / Politics.be - Jouw politieke portaalsite

Advertentie

Romantiek

Sommige schrijvers kunnen met een rijkheid aan geschiedkundige anekdotes en visies een leesbaar verhaal maken met toch ook een duidelijke rode draad. De filosoof Safranski bewijst met zijn boek ‘Romantiek’ dat hij dit kan.

Is dit een historisch boek? Niet alleen dat, want zelfs doorheen de vele geschiedkundige lijnen die er verteld worden, klinkt een onderzoek naar het diepste van het menszijn zowel ten goede als ten kwade. Is dit een filosofisch boek? Enige achtergrond in de filosofie kan de leeservaring verrijken, maar dat is zeker niet nodig. Is dit boek een eenvoudige opsomming van allerlei weetjes over een veelheid aan geschiedkundige persoonlijkheden? Neen, de veelheid aan personen die aan bod komen is essentieel in zijn poging om de rijke romantische uitgangspunten te beschrijven. Is zijn boek een eenzijdige ode aan de Romantiek? Neen, Safranski probeert te begrijpen in welke aspecten de Romantiek ons wereldbeeld kan versterken en in welke aspecten het kwaad regeert.

Safranski zei ooit in een interview over zijn boek ‘Het Kwaad’: “Je moet beslissingen nemen, de rest is huichelarij. Daarvoor moet je je opinies tot het uiterste doordenken, zelfs tot in de kwade consequenties, zodat je in staat bent ervoor te zorgen dat je andere overtuigingen niet platweg verwoest.” Dit boek onderzoekt de uiterste consequenties van de Romantiek. Maar wat betekent Romantiek?

De Romantiek begon nog tijdens het leven van Kant, de grote filosoof van de rede. Het credo van die andere filosoof, Ludwig Wittgenstein, was “Waarover men niet spreken kan, zou men beter zwijgen.” Dit vat evengoed de ingesteldheid van Kant samen. Maar de romantische denkers wilden het hier niet bij houden. Zij vermoeden dat hierdoor juist niet meer gesproken zou kunnen worden over het allerbelangrijkste. De romantische stroming ging dus over al die zaken waarbij de rede het laat afweten: kunst, gevoel, grote idealen, religie, mythen, maar ook fantasievolle verhalen en ironische humor. Maar dit is nog geen definitie.

Carl Schmitt zei ooit: “Romantici zijn lieden die de gegeven werkelijkheid als aanleiding nemen om hun eigen ik denkbeeldig te ontketenen.” Heine zag romantiek als een “passiebloem die aan het bloed van Christus is ontsproten”, gekenmerkt door “wereldvreemdheid, een hang naar schoonheid en een afkeer van het nuttigheidsdenken”. Maar Romantiek was ook een zoektocht naar “de onderaardse levensverbondenheid van de enkeling met het geheel”. Schoppenhauer, bekend om zijn kleurrijke maar lange zinnen, zei het volgende: “Want zoals op een kolkende zee, die onbegrensd als ze is met donderend geraas massa’s water naar alle kanten opstuwt en doet neerstorten, een schipper in zijn bootje zit en vast vertrouwt op zijn fragiele vaartuig; zo leeft de individuele mens in alle rust midden in een wereld vol kwellingen”. Het lijkt me duidelijk uit deze uiteenlopende pogingen dat een eenvoudige definitie nooit kan volstaan – een boek zoals deze is al een betere poging voor het omschrijven van wat Romantiek betekent.

Het boek vertelt ook het levensverloop van verschillende romantici. In zijn geflirt met religie was er de onfortuinlijke Hölderin, die zelf een eigen mythologie wilde opstarten maar uiteindelijk wegens zijn isolement krankzinnig is geworden. Anderen wilden idealen waarmaken, waardoor de samenleving moet veranderen. Hiervoor werden romantische plannen ontworpen, maar voor de verwezenlijkingen van deze plannen verdween meestal de romantiek. De Franse revolutie was het toenmalig beste voorbeeld.
Van verschillende romantici wordt beschreven in hoeverre ze voor of tegen die revolutie stonden. Kleist was zo’n romanticus die op een gegeven moment politiek actief werd en mede hierdoor uiteindelijk onbemind, in waanzin en vol haat stierf, terwijl zijn basismotieven waarschijnlijk weinig politiek waren. Een andere romanticus, Novalis, flirtte tijdens zijn leven met het idee van doodsverlangen en melancholie, en stierf op 29 jarige leeftijd – niet door zelfmoord maar, o ironie, na een lange slepende ziekte.

Het is duidelijk dat de schrijver wil waarschuwen voor pogingen om romantische idealen in de werkelijkheid uit te voeren. Hij analyseert de romantische wortels van de ideeën van Hitler en waarschuwt voor alle pogingen om romantiek met wetenschappelijkheid te verenigen. Zijn analyse gaat dan nog via het communisme over naar de mei ‘68 revolutionaire Romantiek. Beseffen hoe de erfenis van de Romantiek tot op de dag van vandaag doorwerkt, ten positieve of ten negatieve, is aan de lezer, maar hij krijgt mijns inziens wel een mooie leidraad voorgeschoteld.