Tekst vergroten Tekst verkleinen

Advertentie

Het kwaad in de mens is een gegeven

Conservatisme is zoals vele ideologieën een containerbegrip. Er zijn diverse soorten, waarvan er afhankelijk van tijdsgeest en plaats andere op de voorgrond treden. Een stroming die tegenwoordig veelbesproken is zijn de neo-conservatieven. Zij zijn ervan overtuigd dat het hun plicht is de principes van rechtstaat en democratie wereldwijd te verspreiden, desnoods met geweld. De paleo-conservatieven sluiten zich hier echter niet bij aan, zij waren volledig gekant tegen de invasie in Irak. Dit toont aan dat men met conservatisme verschillende kanten uit kan.
Er is vanzelfsprekend wel steeds een gemeenschappelijke kern, een bepaald mensbeeld en typische visie op samenleving en staat.

Mensbeeld

Het kwaad in de mens is een gegeven. De “gedachte van het menselijk tekort”, het feit dat de mens geneigd is tot kwaad, staat centraal in het conservatisme. Kwade impulsen en het begaan van zonden zijn eigen aan de natuur van de mens.

Over welke soorten kwaad gaat het hier? Traditioneel worden 7 hoofdzonden aangehaald.
Er is de hoogmoed, die mensen in de waan laat dat ze alles weten. Openheid van geest is met dergelijke instelling een illusie.
Hebzucht zorgt er o.a. voor dat geld centraal staat in ons leven, met het gevaar dat we andere mensen gaan zien als een middel tot rijkdom.
Wellust is een andere bron van kwaad. De seksuele begeerte in ieder van ons bemoeilijkt de huwelijkse trouw.
Toorn, of boosheid, zorgt ervoor dat mensen buiten zichzelf geraken van woede en van zichzelf vervreemden door wrok jegens anderen.
De vijfde zonde is gulzigheid. Too much is not enough. Problemen als obesitas en alcoholisme zijn hier het product van.
Afgunst. Wij begeren steeds wat we zelf niet hebben.
Traagheid staat tenslotte voor onverschilligheid en desinteresse ten opzichte van andere mensen.
Deze 7 vormen de wortelzonden, alle andere zonden kunnen hieruit afgeleid worden.

“Kwade impulsen en zonden zijn eigen aan de natuur van de mens”

Hoe moeten we hiermee omgaan? Het antwoord van het conservatisme is metanoia of bekering. Mensen moeten een innerlijke afkeer van deze zonden ontwikkelen, en zich richten op de tegengestelde, positieve waarden. Mensen moeten zich een geweten vormen. Dat is een proces zonder einde, waarbij het gevaar om in de oude natuur terug te hervallen steeds om de hoek loert. Hoe moreler een mens leeft, hoe meer vrijheid hij zal kennen.

Deze mensopvatting verschilt van die van Thomas Hobbes. Hij vertrekt ook van het slechte in de mens, maar ervan uitgaat dat men dit niet kan veranderen. Andere visies zijn de tabula rasa van John Locke en het positieve mensbeeld van Jean-Jacques Rousseau.

Is dit een christelijk gedachtegoed? In zekere zin wel, maar anderzijds kan men deze overtuiging ook delen als atheïst. Deze overtuiging vinden we namelijk ook terug bij o.a. Plato, Xenophon en Hesiodus.

Samenleving
Gezinnen en verenigingen vormen de bouwstenen van de samenleving. De civil society, de ruimte tussen staat en indivu, is volgens het conservatisme uiterst belangrijk om drie redenen.
1.Een florerende samenleving is essentieel om een gelukkig leven te leiden.
2.De civil society speelt een belangrijke rol in de opvoeding van kinderen, in diverse verenigingen leren ze samenwerken en samenleven met anderen.
3.Indien de civil society verzwakt is, bestaat het gevaar dat de staat haar taken overneemt, met alle mogelijke negatieve gevolgen. Er ontstaat bureaucratie, en men creëert mensen die een afwachtende houding aannemen en geen bijdrage meer leveren tot de samenleving. Een fenomeen dat treffend beschreven worden door Alexis de Tocqueville wanneer hij de Amerikaanse en Europese samenleving vergelijkt.

“Gezinnen en verenigingen vormen de bouwstenen van de samenleving”

Hoe staan conservatieven ten opzichte van de markt? Zij kan de rol van de civil society niet overnemen omdat zij andere doelstellingen heeft, maar is wel noodzakelijk. De vraag is echter hoe ver de vermarkting moet gaan. Volgens conservatieven is de markt geen oplossing voor alles. Ze heeft ook heel wat negatieve effecten.
De markt is in feite een proces van “creative destruction”, een voortdurende vernieuwing waarbij competitie centraal staat. Dit is niet steeds een goede zaak. Daarnaast staat in het marktdenken koopkracht centraal. In bepaalde zaken voldoet dit echter niet als criterium, zoals in de bescherming van zwakkeren en cultuurgoederen.

Staat
Voor het conservatisme staat de rechtstaat centraal. Bij de huidige verzorgingsstaat heeft zij echter kritische bedenkingen.
Conservatieven zijn van mening dat “het recht moet soeverein zijn en niet het volk”. Ze volgen hier de leer van de natuurrechtdenkers: de staat is nodig om anarchie te vermijden, en de rechtstaat moet tirannie door de staat voorkomen.
Scheiding van de macht en een periodieke controle van de staatsmacht via verkiezingen is essentieel. Maar omdat democratie kan ontaarden in een tirannie van de meerderheid zijn ook grondrechten en wisselende meerderheden onmisbaar. Democratie houdt dus meer in dan het toepassen van de meerderheidsregel.

“De verzorgingsstraat bedreigt de civil society”

De verzorgingstaat bekijken zij met een kritisch oog. Ze zijn haar als een bedreiging van de civil society, wiens taken en functies door haar overgenomen worden.
Ze verhindert via de vele interventies eveneens een efficiënte marktwerking.
Tot slot vormt ze een bedreiging van de rechtstaat. Het aantal regels neemt almaar toe, wat in feite een aantasting van de rechtszekerheid tot gevolg heeft.

Samenvatting van een lezing van Andreas Kinneging over conservatisme, georganiseerd door het Liberaal Vlaams Studenten Verbond Antwerpen op 25 april.
Andreas Kinneging is hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden en voorzitter van de Edmund Burke Stichting.
Auteur: Bert Fraussen

ZoekenMeer info

Het Weer

Recensies

Nieuws

Cartoons