Tekst vergroten Tekst verkleinen

Advertentie

Garton Ash: Europa, een verhaal over vrijheid

De referenda in Nederland en Frankrijk, de moeilijkheden rond de meerjarenbegroting… De uitspraak van de Luxemburgse premier Jean-Claude Juncker dat Europa "niet in een crisis, maar in een zware crisis zit" is wellicht het understatement van het Europese politieke jaar. Momenteel is er sprake van een "reflectieperiode", maar het is zeer de vraag of de tijd in dit geval soelaas brengt in de vele kwesties die de Europese Unie verdelen.
Hoe ziet de toekomst van de Europese Unie eruit? Een vraag waarop niemand het antwoord kent en slechts weinigen een duidelijke en weldoordachte visie hebben. Eén van hen is de Britse historicus Timothy Garton Ash.

"Wij Europeanen weten beter wat er aan de hand is in Washington dan in elkaars landen"

Garton Ash is directeur van het European Studies Centre in Oxford en overtuigd Europeaan. Hij krijgt vaak het verwijt een idealist te zijn, maar een mengeling van realisme en idealisme is volgens hem noodzakelijke om resultaten te boeken. "Die zogenaamde conservatieve realisten in de jaren zeventig en tachtig bleken juist heel erg onrealistisch, want zij geloofden dat er in Oost-Europa niets kon veranderen. Ik weet heus dat '89 niet elke dag gebeurt, maar wat we ervan kunnen leren is dat je zowel idealist als realist moet zijn om veranderingen te kunnen bewerkstelligen."

In zijn nieuwste boek, "Free world", bekritiseert hij de gedachte dat een verenigd Europa zich als nieuwe wereldmacht tegen de Verenigde Staten moet afzetten. Hij sluit zijn boek af met een manifest waarin hij oproept tot een zelfbewust Europa. "Er wordt ons nu een kans geboden en als we die niet grijpen is het te laat. De economische wedergeboorte van Azië zal ongetwijfeld leiden tot politieke macht. Dat is op zich niet slecht, maar dat betekent wel dat dit wellicht de laatste twintig jaar zullen zijn waarin we invloed op de wereldpolitiek kunnen hebben, zoals we die de afgelopen vijfhonderd jaar hebben gehad. En als we niet beter leren omgaan met immigratie, zoals de Verenigde Staten en Australië doen, dan staan ons nog verschrikkingen te wachten. Europa is slecht in het opvangen van migranten. De eerste tekenen daarvan hebben we gezien in Amsterdam, Madrid en in de voorsteden van Parijs."

Wat moet er dan allemaal gebeuren? Volgens Garton Ash moet Europa ophouden zijn zelfbeeld te bepalen aan de hand van de Verenigde Staten. "Tot in een gemeentehuis ergens in Slovakije kennen ze Cheney, Rumsfeld, Condi, Wolfowitz, tot aan de derde graad neoconservatief aan toe. De boeken waar iedereen van gehoord heeft zijn Amerikaanse boeken: Huntington, Kagan, Michael Moore. Het enige drama waar we allemaal deel aan hebben, is het drama van de Amerikaanse politiek. Dat vind ik bedroevend, want het is een thema van afhankelijkheid. Vraag dezelfde mensen iets over China, over India of Afrika, en er verschijnt een vraagteken op hun voorhoofd. Sterker nog, wij Europeanen weten beter wat er aan de hand is in Washington dan in elkaars landen."

Een Europa dat zich steeds afzet tegen de Verenigde Staten heeft ook om een andere reden geen toekomst. "Geen van de grote vraagstukken van deze tijd kunnen wij het hoofd bieden zonder samen te werken met de Verenigde Staten. Dat is een gegeven. Een van de negatieve effecten van het mislukken van de Grondwet, is dat Europa geen duidelijke stem in de wereld kan laten horen. Een begin daarvan zagen we in Oekraďne, daar is ons gezamenlijk optreden effectief geweest, en we zien het in de onderhandelingen met Iran over hun nucleaire ambities. Ik hoop vurig dat dat aspect behouden kan blijven. Grondwet of geen Grondwet. Anders gaat Amerika gewoon zijn gang, en geef ze eens ongelijk."

Samenwerken betekent daarom niet dat Europa de Amerikaanse manier van handelen moet overnemen. "Ook wij geloven in vrijheid, we streven die alleen met andere middelen na dan de huidige Amerikaanse regering. Een van de lessen die de Europese geschiedenis ons heeft geleerd, is dat de middelen die je gebruikt van grote invloed zijn op het eindresultaat, zeker wanneer er geweld bij komt kijken. Het is voor mij nog altijd een open vraag of de Amerikaanse reactie op de aanslagen, de invasie van Irak inbegrepen, meer democratie dan terrorisme heeft gekweekt. Wij moeten zijn hoe wij dat aanpakken, op Europese wijze, het aanmoedigen van vreedzame omwenteling van onderaf, zoals we dat in Polen, in Servië en in Oekraďne hebben gedaan, overigens vaak in samenwerking met de Amerikanen."

"Waarom praten we niet over vrijheid?"

Als Europa een rol van betekenis in de wereld wil spelen, zal het volgens Garton Ash ook een andere taal moeten gaan spreken. "Stabiliteit, veiligheid, welvaart, dat zijn de trefwoorden. Niets hoor je over vrijheid, democratie en mensenrechten. En dus vallen die woorden aan George W. Bush toe, die ze een slechte naam bezorgt. We moeten echt ons vocabulaire aanpassen om Europa een gezicht te geven. En aangezien we ook daadwerkelijk proberen de vrijheid in de wereld te bevorderen, waarom praten we er dan niet over?

Vrijheid moet volgens de Britse historicus een centrale plaats krijgen in het Europese betoog. "Ik denk dat iedere energieke en sterke politieke gemeenschap een verheel nodig heeft- of een aantal verhalen -waarin men kan geloven. In Europa hadden we eerst het naoorlogse verhaal: nooit meer oorlog! Daarna hadden we welvaart en sociale zekerheid. Al die verhaallijnen zijn nu verdwenen en afgezwakt. Mijn voorstel is het verhaal van de Europese Unie te zien als het verhaal over het verbreiden van vrijheid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er maar een paar Europese landen vrij. In de vijftig jaren daarna voegden Zuid-, Midden- en Oost-Europa zich vervolgens bij dat vrij Europa, allemaal landen die eerst een dictatuur waren. Dat is het macroverhaal. Er is ook een microverhaal. Mijn zoon studeert en hij en zijn vrienden hebben niet veel geld. Toch vliegen ze voor een habbekrats naar steden als Rome. Ze voelen zich thuis in andere landen, gaan er op vakantie en wellicht gaan ze er later werken. Honderdduizenden Europeanen werken al in elkaars landen, Europa is voor hen realiteit. Zelfs mensen die de Europese Unie haten, houden van dat Europa. En volgens mij kun je die twee helemaal niet los van elkaar zien."

"Ik wil een Europa dat minder met zichzelf bezig is, en ook minder met Amerika en veel meer met de rest van de wereld."

Maar hoe kunnen we een soort van Europees burgerschap tot stand brengen, zonder ons af te zetten tegen de Verenigde Staten of een vastomlijnde identiteit te hebben? "We moeten kunnen omgaan met het feit dat we heel verschillend zijn en elkaar beconcurreren, maar dat we op een ander niveau wel degelijk aan dezelfde kant staan. We zijn elkaars concurrent wanneer we allebei op een contract uit zijn, maar we spannen ons gezamenlijk in om de beste handelsvoorwaarden te krijgen."

"Mijn theorie over het scheppen van een Europese identiteit is de simpele Nike-theorie: Just do it. Volgens mij komen we nergens als we conferenties blijven organiseren om te praten over wat Europa is of ons beroepen op onze joods-christelijke wortels of de Verlichting of wat dan ook. Ik geloof niet dat je jezelf door zelfanalyse een identiteit kunt verschaffen. Je schept een gemeenschappelijke identiteit door samen dingen te doen. Ik wil een Europa dat minder met zichzelf bezig is, en ook minder met Amerika en veel meer met de rest van de wereld. Welke rol gaan we spelen in de wereld, in ons eigen belang en dat van de anderen? We gaan we doen in het Midden-Oosten? Hoe op met het bekritiseren van Powell en Wolfowitz. Zeker, die hadden het bij het verkeerde eind, maar wat gaan wij eraan doen? Daar ligt Gordon Browns voorstel om de schuldenlast te verlagen. Wat is ons antwoord op China? Hoe pakken wij het broeikaseffect aan? Dat is volgens mij de juiste agenda voor de toekomst. En het is ook iets wat jongere Europese kiezers aanspreekt, die de gekwalificeerde meerderheidsstem geen bal kan schelen."

Redactie: Bert Fraussen

Bron: De Standaard Letteren, 14 juli 2005

ZoekenMeer info

Het Weer

Recensies

Nieuws

Cartoons